Görsel Diktatörlüğün Panzehiri: "Okumak"

Modern dünya, bizi yüksek çözünürlüklü bir illüzyonun içine hapsetmiş durumda. Sabah gözümüzü açtığımız andan itibaren ekranlardan üzerimize boşalan binlerce kusursuz görüntü, zihnimize "bitmiş ürünler" servis ediyor. Bir reklam panosu, bir sosyal medya gönderisi ya da bir film sahnesi bize neyi, nasıl ve hangi renkte görmemiz gerektiğini dikte ediyor. Bu "hazır görüntü" rejiminde zihnimiz, kendisine sunulanı pasif bir şekilde tüketen bir alıcıya dönüşüyor ve uzun vadede beynimiz yaratıcı kapasitesini sonlandırarak sadece bir "tüketici" konumunda varlığını devam ettiriyor. Peter Mendelsund’un da Okurken Ne Görürüz adlı eserinde vurguladığı gibi, bu durum aslında zihnimizin en temel yeteneğini;

"yani hayal kurma ve anlam inşa etme algoritmasını köreltiyor."

İronik olan şu ki, bir kitabı okuyup bitirdiğimizde tıpkı bir film izlemiş gibi net görüntülere sahip olduğumuzu sanırız. "Anna Karenina’yı kanlı canlı gördüm" deriz mesela. Oysa Mendelsund, bunun bir "yanlış bellek" oyunu olduğunu hatırlatır. Okuma anına geri dönüp baktığımızda, aslında karakterin yüzünü hiçbir zaman tam bir fotoğraf gibi görmemişizdir. Elimizde sadece parçalar vardır: bir eldivenin dokusu, bir bakışın keskinliği veya bir odanın loşluğu... işte okumak, bu kopuk parçaları kendi hayatımızın parçalarıyla birleştirme sanatıdır.

İşte tam bu noktada okuma eylemi, dijital çağın fotografik diktatörlüğüne karşı en güçlü panzehir olarak karşımıza çıkar. Bir fotoğraf bize her şeyi gösterdiği için orada hayal edecek bir boşluk bırakmaz. Oysa kelimeler, doğası gereği "eksiktir".

Yazar bir "nehir" dediğinde, o nehri zihninizde akıtacak olan sizsinizdir.

Zihniniz, yazarın bu davetine icap etmek için kendi kişisel arşivine iner; çocukluğunuzda kıyısında yürüdüğünüz o nehrin kokusunu, rengini ve sesini bulup getirir. Hele ki daha önce görmediğiniz bir yerse burası yani bir anlamda ilk defa "yaratıyorsanız" İşte bu sizin zihniniz için muazzam bir olaydır. Çünkü bu, pasif bir tüketim değil, aktif bir mimaridir ve bir anlamda "yenilenme"dir. Yani belki de gün içerisinde maruz kaldığımız birçok sağlıksız durumun bir anlamda geri getirilmesidir, onarılmasıdır.

Okumak, bizi kendi iç dünyamızın tozlu raflarında bir kazı yapmaya zorlar.

Görsel algoritmalar bizi "netliğe" ve "kesinliğe" alıştırarak zihinsel tembelliğe iterken okumak bize bulanıklığın, belirsizliğin ve parçalı görmenin estetiğini iade eder. Mendelsund’un tabiriyle okumak bir "performans"tır. Biz bir metni okurken aslında yazarla birlikte o dünyayı yeniden icat ederiz. Bu süreçte zihnimiz, dışarıdan gelen hazır imajların gürültüsünden kurtulur ve kendi özgün sinyallerini üretmeye başlar.

Günümüzün aşırı görsel dünyasında okumak, sadece bilgi edinmek veya vakit geçirmek değildir. Okumak, görme yetimizi dışsal manipülasyonlardan kurtarıp, onu yeniden içsel bir derinliğe kavuşturma eylemidir. Eğer her gün maruz kaldığımız o parlak ekranlar zihnimizin yaratıcı algoritmasını bozuyorsa okumak o algoritmayı fabrika ayarlarına yani hayal gücünün o puslu ama özgür krallığına geri döndüren yegane şifadır. Ve tekrar tekrar vurgulamak istediğim şey ise şu: "Okumak dışında hiçbir eylem, zihnimiz için, akıl sağlığımız için yeterli değildir.

"Her şeye rağmen" OKUMAK ZORUNDAYIZ...